تبیین فلسفه اختصاص مراسم اربعین به سیدالشهدا (ع)

برگزاری مراسم اربعین به‌صورت ویژه و مستمر برای امام حسین (ع)، ریشه در دلایل تاریخی، روایی و کلامی دارد که این مناسبت را از سایر ایام سوگواری ائمه اطهار (ع) متمایز می‌سازد.
نخستین و برجسته‌ترین دلیل، وقوع دو حادثه تاریخی هم‌زمان در چهلمین روز شهادت آن حضرت است؛ نخستین زائر قبر مطهر ایشان، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگ پیامبر (ص) بود که در این روز به کربلا رسید و زیارت نمود چراغ هدایت, ج. 1, ص. 79. هم‌زمان با این واقعه، کاروان اسرای اهل‌بیت (ع) به ریاست امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) در بازگشت از شام، در روز بیستم صفر به کربلا بازگشتند و بر مزار شهدا عزاداری کردند چراغ هدایت, ج. 1, ص. 79. این اجتماع نخستین زائر و بازگشت اهل‌بیت (ع)، نقطه عطفی در تاریخ تشیع شد که به عنوان الگوی زنده‌نگاه‌داشتن نهضت عاشورا تثبیت گردید جاذبه‌ی حسینی, ج. 1, ص. 90.

دلیل دوم، تأکید خاص معصومین (ع) بر این روز در متون روایی است. در حالی که برای سایر ائمه (ع) نیز عزاداری‌هایی صورت می‌گیرد، اما در مورد امام حسین (ع)، زیارت اربعین به عنوان یکی از «نشانه‌های مؤمن» معرفی شده است. امام حسن عسکری (ع) در حدیثی مشهور می‌فرمایند: «نشانه‌های مؤمن پنج چیز است: نماز پنجاه و یک رکعتی، زیارت اربعین، انگشتر در دست راست کردن، سجده بر خاک و بلند گفتن بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم» مجموعه مقالات اربعین, ج. 1, ص. 51. این روایت جایگاه زیارت اربعین را در ردیف واجبات و مستحبات مؤکد قرار داده و آن را ستون ولایت می‌داند، همان‌گونه که نماز ستون دین است مجموعه مقالات اربعین, ج. 1, ص. 51. چنین تأکیدی در روایات مربوط به سایر ائمه (ع) برای روز اربعین ایشان مشاهده نمی‌شود چراغ هدایت, ج. 1, ص. 79.
سومین دلیل، ماهیت منحصر‌به‌فرد قیام عاشورا و نقش احیاءگری امام حسین (ع) است. فداکاری‌های امام حسین (ع) دین اسلام را از خطر زوال نجات داد و هدف قیام ایشان، همان هدف رسالت پیامبر (ص)، یعنی «تعلیم کتاب و حکمت» و «تزکیه نفوس» بود مجموعه مقالات اربعین, ج. 1, ص. 53. در زیارت اربعین صراحتاً بیان می‌شود که ایشان جان خود را نثار کرد تا بندگان خدا را از جهالت و حیرت ضلالت نجات دهد: «بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَیْرَةِ الضَّلَالَةِ» نور العين, ج. 1, ص. 466. مصائب وارد شده بر امام حسین (ع) و خاندانش، از نظر شدت و گستردگی با هیچ امام یا پیامبر دیگری قابل مقایسه نیست و دشمنان با شهادت ایشان قصد نابودی اصل اسلام را داشتند؛ لذا شیعیان برای مقابله با این توطئه و زنده‌نگاه‌داشتن دین، از هر فرصتی از جمله اربعین استفاده می‌کنند مجموعه مقالات اربعین, ج. 1, ص. 415.

در نهایت، اربعین حسینی تنها یک مراسم سوگواری ساده نیست، بلکه یک «برنامه هوشمند و هدفمند» از سوی اهل‌بیت (ع) برای به کمال رساندن پیام‌های عاشورایی است درآمدی بر چیستی و چرایی حماسه عظیم اربعین حسینی, ج. 1, ص. 46. این مراسم در یک فرآیند چهل‌روزه، گذار از «حسینی شدن» (در دهه اول محرم) به «حسینی ماندن» را رقم می‌زند و با حضور میلیونی زائران، پیام جهانی شدن ارزش‌های عاشورایی را مخابره می‌کند درآمدی بر چیستی و چرایی حماسه عظیم اربعین حسینی, ج. 1, ص. 46. بنابراین، اختصاص اربعین به امام حسین (ع) ناشی از ترکیب بی‌نظیر وقایع تاریخی (ورود جابر و اهل‌بیت)، تأکیدات روایی خاص (حدیث علامات المؤمن)، و ضرورت راهبردی زنده‌نگاه‌داشتن دین در برابر تحریف‌های اموی است که در مورد هیچ شهید دیگری به این شکل و با این ابعاد محقق نشده است چراغ هدایت, ج. 1, ص. 79.

 منابع

جوادى آملى، آیت‌الله عبدالله. (۱۳۸۹). فلسفه بزرگداشت اربعين حسينى (ع) چيست‌؟. افق حوزه، شماره ۲۹۷.
جوادى آملى، آیت‌الله عبدالله. (۱۳۹۱). چرا «اربعين» فقط براى امام حسين (ع) است‌؟. روزنامه اطلاعات، شماره ۲۵۴۹۶.
مؤسسه پژوهشی کتابخانه‌ای. (بی‌تا). پرسش بيست و يكم: علت اختصاص اربعين به امام حسين عليه السلام. در مجموعه مقالات پژوهشی علوم اسلامی.
مؤسسه پژوهشی کتابخانه‌ای. (بی‌تا). تحليل مبناى تاريخى اربعين حسينى. در بخش مقالات پژوهشی.
مؤسسه پژوهشی کتابخانه‌ای. (بی‌تا). چرايى اربعين حسينى: فرهنگ‌سازى زيارت اربعين. در بخش اسرار و معارف.
مؤسسه پژوهشی کتابخانه‌ای. (بی‌تا). جايگاه زيارت اربعين در متون‌حديثى وفقهى. در جلدهای نوزدهم و بیستم مجموعه اسرار و معارف.