نهم ربیعالاول، عیدالزهرا و حدیث رفع القلم؛ آیا در این روز گناهان بخشیده میشود؟
مقدمه
نهم ربیعالاول از روزهایی است که در میان بخشی از شیعیان با عنوانهایی مانند «عیدالزهرا» یا «عید بزرگ شیعیان» شناخته میشود. درباره این روز، مطالب و روایتهای مختلفی نقل شده است؛ از جمله اینکه روز قتل عمر بن خطاب بوده، یا روز آغاز امامت حضرت مهدی(عج) است و یا اینکه بر اساس حدیثی موسوم به «رفع القلم»، در این روز گناهان شیعیان نوشته نمیشود.
در سالهای اخیر، برخی برداشتهای نادرست از این مطالب، زمینه برگزاری جشنهایی همراه با توهین، فحاشی، هتک حرمت و برخی رفتارهای خلاف شرع را فراهم کرده است.
پرسش اصلی این است:
آیا نهم ربیعالاول روزی است که در آن گناهان بخشیده میشود و انسان میتواند به استناد «رفع القلم» مرتکب اعمال حرام شود؟
پاسخ کوتاه این است: خیر.
برای رسیدن به پاسخ دقیق، باید میان اصل بزرگداشت این روز، گزارشهای تاریخی مربوط به آن و اعتبار حدیث «رفع القلم» تفکیک کرد.
۱. آیا نهم ربیعالاول روز قتل عمر بن خطاب است؟
یکی از مشهورترین ادعاها درباره نهم ربیعالاول این است که این روز، سالروز کشتهشدن عمر بن خطاب، خلیفه دوم، است.
اما بررسی منابع تاریخی نشان میدهد که این مسئله از نظر تاریخی قطعی نیست.
در گزارشهای تاریخی مشهور، عمر بن خطاب در اواخر ذیالحجه سال ۲۳ هجری مورد حمله ابولؤلؤ قرار گرفت و پس از چند روز درگذشت. برای نمونه، اسلامکوئست با استناد به منابع تاریخی، زمان وفات او را چهار روز مانده به پایان ذیالحجه سال ۲۳ق، و در نقل واقدی سه روز مانده به پایان ذیالحجه، گزارش کرده است. در عین حال، این مرکز تصریح میکند که در میان برخی شیعیان، نهم ربیعالاول به عنوان روز قتل عمر مشهور شده و گزارشهایی نیز در این زمینه وجود دارد.
بنابراین، تعبیر دقیق علمی این نیست که بگوییم «هیچ گزارشی درباره ارتباط این روز با قتل عمر وجود ندارد»، بلکه باید گفت:
انتساب قطعی قتل عمر بن خطاب به نهم ربیعالاول، با گزارشهای تاریخی مشهور سازگار نیست و از نظر تاریخی قابل اثبات قطعی نیست.
از اینرو نمیتوان صرفاً بر اساس یک گزارش مورد اختلاف، برای این روز احکام و رفتارهای خاصی را توجیه کرد.
۲. نهم ربیعالاول چه اهمیتی برای شیعیان دارد؟
یکی از مهمترین مناسبتهایی که برای نهم ربیعالاول مطرح میشود، آغاز امامت حضرت مهدی(عج) است.
بر اساس گزارش مشهور شیعه، امام حسن عسکری(ع) در هشتم ربیعالاول سال ۲۶۰ق به شهادت رسیدند و پس از ایشان، حضرت مهدی(عج) عهدهدار منصب امامت شدند.
از این جهت، نهم ربیعالاول میتواند برای شیعیان یادآور آغاز دوران امامت آخرین حجت الهی باشد.
البته تعبیر «تاجگذاری امام زمان(عج)» تعبیر دقیقی نیست؛ زیرا امامت، منصبی الهی است و نباید آن را با سلطنت و تاجگذاری پادشاهان مقایسه کرد.
بنابراین اگر این روز بزرگ داشته میشود، تعبیرهایی مانند:
«آغاز امامت حضرت ولیعصر(عج)»
و
«تجدید عهد با امام زمان(عج)»
مناسبتر و دقیقتر است.
۳. حدیث «رفع القلم» چیست؟
مهمترین مستند برخی افراد برای توجیه رفتارهای افراطی در نهم ربیعالاول، روایتی است که به «حدیث رفع القلم» مشهور شده است.
در روایت مشهور مربوط به نهم ربیعالاول، مطالبی درباره فضیلت این روز و «رفع قلم» مطرح شده و از آن چنین برداشت شده است که گناهان شیعیان در این روز نوشته نمیشود.
اما از نظر حدیثشناسی، این روایت با مشکلات جدی مواجه است.
این روایت در منابع اولیه و اصلی حدیثی شیعه مانند الکافی، من لا یحضره الفقیه و تهذیب الأحکام وارد نشده است. روایت مربوط به فضیلت نهم ربیعالاول در منابع متأخرتری مانند زوائد الفوائد و المحتضر نقل شده و علامه مجلسی نیز آن را در بحارالأنوار آورده است. بررسی سند و منابع روایت نشان میدهد که نمیتوان آن را مبنای یک حکم شرعی قطعی قرار داد.
بنابراین تعبیر دقیقتر این است که:
حدیث «رفع القلم» درباره نهم ربیعالاول، سند معتبر و قابل اتکایی برای اثبات جواز گناه ندارد.
۴. آیا «رفع القلم» به معنای آزاد بودن گناه است؟
حتی اگر از ضعف سندی روایت صرفنظر کنیم و اصل آن را بپذیریم، باز هم «رفع القلم» به معنای آزادشدن انسان از احکام شرعی و مباحشدن گناهان نیست.
این نکته از خودِ مضمون روایت نیز قابل توجه است.
در همان گزارش، نهم ربیعالاول با تعابیری مانند روز توبه و انابه توصیف شده است. بنابراین بسیار دشوار است که از یکسو روزی را روز توبه بدانیم و از سوی دیگر ادعا کنیم همان روز، ارتکاب گناه آزاد شده است.
از سوی دیگر، در عیون اخبار الرضا(ع) روایاتی با تعبیر «رفع القلم عن شیعتنا» نقل شده که در آنها امام رضا(ع) معنای آن را به محو و پاکشدن گناهان در اثر رنجها و گرفتاریهایی که شیعیان تحمل میکنند توضیح میدهد؛ نه اینکه شیعیان اجازه داشته باشند عمداً هر گناهی را که میخواهند انجام دهند.
پس:
رفع قلم ≠ رفع تکلیف
رفع قلم ≠ حلالشدن حرام
رفع قلم ≠ مجوز گناه
۵. آیا قرآن اجازه میدهد گناه در یک روز خاص نوشته نشود؟
قرآن کریم اصل مسئولیت انسان در برابر اعمالش را به روشنی بیان کرده است:
«فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ وَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»
«پس هرکس هموزن ذرهای کار خیر انجام دهد، آن را میبیند و هرکس هموزن ذرهای کار بد انجام دهد، آن را میبیند.»
(سوره زلزال، آیات ۷ و ۸)
البته این آیات به معنای نفی مغفرت الهی نیستند؛ خداوند توبه بندگان را میپذیرد و گناهان را میآمرزد. اما آمرزش الهی با مجازبودن ارتکاب گناه تفاوت دارد.
کسی نمیتواند ابتدا مرتکب گناه شود و سپس به بهانه یک مناسبت مذهبی ادعا کند که آن گناه اساساً مسئولیتی برای او ایجاد نمیکند.
۶. آیا «عیدالزهرا» مجوز توهین و فحاشی است؟
یکی از مهمترین آسیبهایی که در برخی جشنهای نهم ربیع مشاهده شده، خلط میان تولی و تبرّی با توهین و هتک حرمت است.
در فرهنگ شیعه، تولی و تبری جایگاه مهمی دارند؛ اما این مسئله به معنای مجازبودن هر نوع سخن یا رفتاری نیست.
اگر عملی مانند:
فحاشی؛
دروغ و تهمت؛
غیبت؛
هتک حرمت؛
آزار مؤمنان؛
رفتار خلاف عفت؛
ایجاد اختلاف و فتنه؛
یا هر عمل حرام دیگری
در روزهای عادی حرام باشد، صرفاً با قرارگرفتن در یک مناسبت مذهبی حلال نمیشود.
بنابراین:
محبت حضرت زهرا(س) و اهلبیت(ع) نمیتواند مجوز ارتکاب گناه باشد.
۷. سیره امیرالمؤمنین(ع)؛ دشمنشناسی بدون دشنام
یکی از شواهد مهم در این زمینه، رفتار امیرالمؤمنین(ع) در جنگ صفین است.
هنگامی که برخی از یاران حضرت به شامیان دشنام میدادند، امام علی(ع) آنان را از این کار نهی کرد و فرمود:
«إِنِّی أَکْرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبَّابِینَ»
«من خوش ندارم که شما دشنامدهنده باشید.»
حضرت به جای دشنام، آنان را به بیان عملکرد و مواضع نادرست دشمنان دعوت کرد.
این رفتار یک اصل مهم را نشان میدهد:
دشمنشناسی با دشنامگویی یکی نیست.
شیعه میتواند تاریخ را تحلیل کند، از ظلم و ظالم بیزاری بجوید و عقاید خود را با استدلال بیان کند؛ اما این مسائل نباید بهانهای برای فحاشی و رفتار خلاف اخلاق شود.
۸. آیا اصل شادی و بزرگداشت نهم ربیعالاول اشکال دارد؟
پاسخ این سؤال نیز نیازمند تفکیک است.
نمیتوان گفت:
«هرکس نهم ربیعالاول را گرامی بدارد، مرتکب بدعت شده است.»
در برخی منابع شیعه برای این روز فضیلتها و اعمالی نقل شده و برخی عالمان نیز آن را روزی برای اظهار سرور دانستهاند.
بنابراین اصل اظهار شادی مشروع را نباید با رفتارهای افراطی و حرام یکی دانست.
میتوان این روز را با کارهایی مانند:
شکرگزاری؛
دعا برای فرج؛
تجدید عهد با امام زمان(عج)؛
اطعام مؤمنان؛
صله رحم؛
کمک به نیازمندان؛
برگزاری برنامههای معرفتی؛
و تبیین معارف مهدوی
گرامی داشت.
آنچه محل اشکال است، تبدیل یک مناسبت مذهبی به بستری برای گناه، توهین و اختلافافکنی است.
۹. آیا مراجع تقلید با جشنهای توهینآمیز مخالفاند؟
در این مسئله نیز باید میان اصل اظهار سرور و جشنهای همراه با رفتارهای حرام و هتک حرمت تفاوت گذاشت.
فتوا و موضع بسیاری از عالمان و مراجع شیعه، بر حرمت یا عدم جواز اقداماتی است که موجب توهین به مقدسات دیگر مسلمانان، ایجاد فتنه، اختلاف و وهن مذهب شود.
بنابراین نمیتوان سخن مراجع درباره حرمت توهین و هتک حرمت را به معنای مخالفت آنان با اصل محبت اهلبیت(ع) یا اصل شادی مشروع دانست.
در واقع، مسئله اصلی این است که:
شادی مذهبی باید در چارچوب احکام شرعی و اخلاق اسلامی باقی بماند.
۱۰. بهترین شیوه بزرگداشت نهم ربیعالاول چیست؟
اگر نهم ربیعالاول را روز آغاز امامت حضرت مهدی(عج) بدانیم، مناسبترین شیوه بزرگداشت آن، توجه بیشتر به وظایف منتظران است.
منتظر واقعی کسی نیست که صرفاً در یک مناسبت جشن بگیرد؛ بلکه باید در رفتار، اخلاق و زندگی خود نیز نشان دهد که پیرو امام زمان(عج) است.
ازاینرو میتوان این روز را فرصتی برای:
تجدید عهد با امام زمان(عج)، اصلاح اخلاق، ترک گناه، دعا برای فرج، کمک به دیگران و افزایش معرفت مهدوی
قرار داد.
چه زیباست که شادی برای امام زمان(عج)، با عملی همراه شود که واقعاً حضرت را خشنود کند.
جمعبندی
نهم ربیعالاول از مناسبتهای مورد توجه در فرهنگ شیعه است و آغاز امامت حضرت مهدی(عج) از مهمترین وجوه اهمیت آن به شمار میآید.
اما چند نکته باید از یکدیگر تفکیک شود:
🔴 قتل عمر بن خطاب در نهم ربیعالاول، از نظر تاریخی قطعی نیست و با گزارشهای تاریخی مشهور درباره وفات او در اواخر ذیالحجه سال ۲۳ق تعارض دارد.
🔴 حدیث رفع القلم درباره نهم ربیعالاول در منابع اولیه حدیثی شیعه نیامده و سند معتبری برای اثبات جواز گناه ندارد.
🔴 حتی بر فرض پذیرش روایت، رفع قلم به معنای حلالشدن گناه و برداشتهشدن تکلیف شرعی نیست.
🔴 عنوان «عیدالزهرا» نمیتواند مجوز فحاشی، توهین، هتک حرمت یا سایر اعمال حرام باشد.
🟢 در مقابل، اظهار شادی مشروع، شکرگزاری و بزرگداشت آغاز امامت حضرت مهدی(عج) میتواند با اعمالی مانند دعا، اطعام، صله رحم، برنامههای معرفتی و تجدید عهد با امام زمان(عج) انجام شود.
🌱 سخن پایانی
محبت اهلبیت(ع) مجوز گناه نیست؛ بلکه محبت واقعی باید انسان را به اخلاق و سیره آنان نزدیکتر کند.
اگر نهم ربیعالاول را روز شادی میدانیم، زیباتر آن است که شادی ما با معرفت، ادب، عبادت، اخلاق و انتظار واقعی فرج همراه باشد؛ نه با رفتاری که موجب وهن مذهب، آزار دیگران یا ارتکاب گناه شود.
📚 منابع
۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی.
۲. صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، ج ۲.
۳. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام.
۴. ابنطاووس، سید علی بن موسی، زوائد الفوائد.
۵. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، ج ۳۱ و ج ۹۵.
۶. قرآن کریم، سوره زلزال، آیات ۷ و ۸.
۷. نهجالبلاغه، خطبه ۲۰۶.
۸. اسلامکوئست، «آیا حدیث رفع القلم و اینکه در روز نهم ربیعالاول قلم از شیعیان برداشته شده، صحیح است؟».
۹. اسلامکوئست، «عمر بن خطاب، خلیفه دوم که بود و زمان مرگ او چه تاریخی است؟».
|
[پنجشنبه 1405-05-29] [ 11:26:00 ب.ظ ]
|
