شبهه ۴ | آیا عصمت پیامبران و امامان ذاتی است یا اکتسابی؟

یکی از پرسش‌های مهم در مباحث نبوت و امامت این است که اگر پیامبران و امامان علیهم‌السلام از هرگونه گناه، خطا، فراموشی و اشتباه مصون هستند، این عصمت چگونه به دست آمده است؟ آیا امری ذاتی است یا اکتسابی؟

اگر عصمت کاملاً ذاتی باشد، دیگر فضیلتی برای معصومان محسوب نمی‌شود؛ زیرا آنان نقشی در آن نداشته‌اند. همچنین این پرسش مطرح می‌شود که آیا چنین امتیازی با عدالت الهی سازگار است؟

پاسخ
برای پاسخ به این پرسش باید از چند جهت به مسئله توجه کرد.

۱. عصمت؛ موهبتی الهی بر پایه شایستگی
در نگاه شیعه، می‌توان میان ذاتی و اکتسابی بودن عصمت، راه سومی را برگزید.

درست است که اصل «ملکه عصمت» موهبتی الهی است، اما این موهبت بدون ملاک و حکمت به کسی داده نمی‌شود. خداوند با علم ازلی خود می‌داند چه کسانی در پرتو اختیار، ایمان، تقوا و ظرفیت وجودی خویش شایستگی این مقام را دارند و چه کسانی بهترین نمایندگان او برای هدایت انسان‌ها خواهند بود.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ﴾

«خداوند بهتر می‌داند رسالت خود را در کجا قرار دهد.»

(انعام، ۱۲۴)
بنابراین، موهبتی بودن عصمت، هرگز به معنای بی‌حساب بودن آن نیست؛ بلکه بر پایه علم، حکمت و شایستگی افراد تحقق می‌یابد.

۲. آیا عصمت با عدالت الهی منافات دارد؟
برخی تصور می‌کنند اگر خداوند گروهی را معصوم بیافریند، عدالت الهی نقض می‌شود.

این تصور ناشی از نادیده گرفتن اختیار معصومان است.

معصوم، قدرت بر انجام گناه دارد؛ اما با اختیار، آگاهی و معرفت کامل، هرگز آن را انتخاب نمی‌کند.

از سوی دیگر، عدالت الهی به معنای یکسان نگریستن همه انسان‌ها نیست؛ بلکه بدین معناست که هر کس متناسب با استعدادها، امکانات و مسئولیت‌های خود مورد بازخواست قرار گیرد.

بنابراین، تفاوت در مسئولیت‌ها و موهبت‌ها با عدالت الهی منافاتی ندارد.

۳. نقش اختیار در تحقق عصمت
پیامبران و امامان نیز انسان هستند و همه ویژگی‌های طبیعی انسان، مانند میل، شهوت، خشم، محبت و سایر غرایز را دارا هستند.

اگر آنان اساساً توان انجام گناه را نداشتند، پرهیز از گناه برایشان فضیلتی محسوب نمی‌شد.

ارزش عصمت دقیقاً در همین نکته نهفته است که معصوم با وجود قدرت و اختیار، همواره راه حق و اطاعت الهی را برمی‌گزیند.

از این رو، عصمت نه نتیجه جبر است و نه سلب اختیار؛ بلکه حاصل معرفت کامل، اراده استوار و تأیید ویژه الهی است.

جمع‌بندی
عصمت در اندیشه شیعه، نه صرفاً ذاتی است و نه صرفاً اکتسابی.

اصل این مقام، موهبتی الهی است؛ اما خداوند آن را بر اساس علم ازلی، حکمت و شایستگی افراد عطا می‌کند.

از سوی دیگر، پیامبران و امامان با وجود برخورداری از اختیار کامل، آگاهانه مسیر بندگی را انتخاب می‌کنند و همین انتخاب آگاهانه، ارزش و فضیلت عصمت را آشکار می‌سازد.

بنابراین، عصمت با اختیار انسان و عدالت الهی کاملاً سازگار است و هیچ‌گونه ملازمه‌ای با جبر یا تبعیض ندارد.

📢 برای مطالعه مطالب کوتاه، اینفوگرافی‌های آموزشی و پاسخ‌های روزآمد به شبهات اعتقادی، کانال «برهان تا یقین» را در ایتا دنبال کنید:

🔗 https://eitaa.com/borhanyaghen