شبهه شماره ۱۰
 چرا خداوند انسان‌ها را در رنج و سختی آفریده است؟

مقدمه
یکی از قدیمی‌ترین و اساسی‌ترین پرسش‌های کلامی درباره عدل الهی این است که اگر خداوند مهربان، حکیم و عادل است، چرا زندگی انسان از آغاز تا پایان با رنج، سختی، بیماری، فقر، مرگ، نگرانی و مشکلات همراه است؟ آیا خداوند نمی‌توانست جهانی بیافریند که در آن هیچ رنج و سختی وجود نداشته باشد؟

این پرسش، در نگاه نخست، چالشی برای عدل الهی به شمار می‌رود؛ اما با تأمل در آموزه‌های قرآن کریم، روایات اهل‌بیت(ع) و تحلیل متکلمان اسلامی روشن می‌شود که رنج، نه نشانه بی‌عدالتی خداوند، بلکه بخشی از نظام حکیمانه آفرینش و زمینه‌ساز رشد و کمال انسان است.

پاسخ اجمالی
خداوند انسان را برای تکامل، اختیار، عبادت و رسیدن به سعادت ابدی آفریده است، نه برای آسایش دائمی دنیا. از این‌رو، دنیا «سرای آزمایش» است، نه «بهشت». بسیاری از فضایل انسانی مانند صبر، توکل، ایثار، شجاعت، گذشت و بندگی، تنها در بستر سختی‌ها شکل می‌گیرند. بنابراین وجود رنج، لازمه نظام حکیمانه دنیا و مقدمه رسیدن انسان به کمال است، نه نشانه بی‌عدالتی خداوند.

۱. دنیا برای آسایش دائمی آفریده نشده است
یکی از مهم‌ترین اشتباهات در این شبهه آن است که دنیا با بهشت اشتباه گرفته می‌شود.

قرآن کریم هرگز وعده نداده است که زندگی دنیا سراسر آسایش و رفاه باشد؛ بلکه صریحاً می‌فرماید:

﴿لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ﴾

«به یقین انسان را در رنج و سختی آفریدیم.»

(سوره بلد، آیه ۴)
مقصود آیه این است که ساختار زندگی دنیوی با تلاش، مشکلات، بیماری، پیری، فقدان، مسئولیت و امتحان آمیخته است و این ویژگی، لازمه طبیعت دنیا است، نه نشانه نقص در عدل الهی (انصاریان، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج۱، ص۲۴۵؛ امینی، خداشناسی، ج۱، ص۱۵۶).

حتی آغاز زندگی انسان نیز با رنج همراه است؛ دوران جنینی، تولد، رشد، تحصیل، کار، تشکیل خانواده و سالمندی، همگی همراه با سختی‌هایی هستند که انسان را برای رشد و کمال آماده می‌کنند (انصاریان، همان، ج۱، ص۲۴۵).

۲. رنج همیشه «شر» نیست
یکی از خطاهای رایج، مساوی دانستن «رنج» با «شر» است.

در فلسفه اسلامی، بسیاری از رنج‌ها گرچه ناخوشایندند، اما نتیجه‌ای خیر و سازنده دارند.

برای مثال:

درد جراحی، مقدمه سلامتی است.
سختی ورزش، زمینه سلامت بدن است.
رنج تحصیل، مقدمه دانش است.
درد زایمان، مقدمه تولد یک انسان است.
بنابراین، هر رنجی شرّ واقعی نیست؛ بلکه گاه وسیله رسیدن به خیر بزرگ‌تر است. همان‌گونه که شهید مطهری بیان می‌کند، بسیاری از سختی‌ها «مربی انسان» هستند و استعدادهای نهفته او را شکوفا می‌سازند (مطهری، عدل الهی).

۳. رنج، زمینه‌ساز رشد و تکامل انسان است
یکی از حکمت‌های مهم سختی‌ها، شکوفا شدن استعدادهای روحی و اخلاقی انسان است.

قرآن کریم هدف آفرینش دنیا را آزمایش انسان معرفی می‌کند:

﴿الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا﴾

«اوست که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید.»

(سوره ملک، آیه ۲)
اگر هیچ سختی‌ای در دنیا وجود نداشت، بسیاری از فضایل اخلاقی اصلاً معنا پیدا نمی‌کرد؛ زیرا:

صبر بدون سختی معنا ندارد.
شجاعت بدون خطر شکل نمی‌گیرد.
ایثار بدون نیاز دیگران تحقق نمی‌یابد.
توکل بدون مشکلات بی‌معنا است.
جهاد و مبارزه با ظلم در جهانی بی‌دشواری موضوعیتی ندارد.
ازاین‌رو، سختی‌ها زمینه ظهور استعدادهای انسانی و رسیدن به کمال‌اند (امینی، خداشناسی، ج۱، ص۱۵۷؛ دستغیب، ۸۲ پرسش، ج۱، ص۴۲).

۴. رنج، بیدارکننده انسان است
بسیاری از انسان‌ها در رفاه مطلق دچار غفلت می‌شوند؛ اما سختی‌ها آنان را به تفکر، بازنگری و بازگشت به خدا وادار می‌کند.

علامه‌ها و متکلمان اسلامی سختی را همانند صیقلی می‌دانند که آهن را فولاد می‌کند.

انصاریان می‌نویسد:

«سختی‌ها انسان را بیدار، مصمم، باتجربه و نیرومند می‌کنند.»
(انصاریان، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج۱، ص۲۴۷)

۵. مثال روشن
فرض کنید نهالی را در گلخانه‌ای قرار دهند که هیچ باد، سرما یا گرمایی نبیند.

چنین نهالی هرگز ریشه‌های عمیق پیدا نمی‌کند و با نخستین طوفان از بین می‌رود.

اما درختی که باد و باران را تحمل کرده، ریشه‌هایش استوارتر می‌شود.

انسان نیز در برابر سختی‌ها رشد می‌کند.

همچنین آهن تا در کوره آتش قرار نگیرد، فولاد نمی‌شود.

رنج، کوره‌ای است که شخصیت انسان را می‌سازد.

۶. هدف آفرینش انسان، آسایش نیست؛ تکامل است
قرآن کریم فلسفه آفرینش انسان را چنین بیان می‌کند:

﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾
«جن و انس را نیافریدم مگر برای اینکه مرا عبادت کنند.»

(سوره ذاریات، آیه ۵۶)

و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

﴿إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ﴾
«مگر کسانی که پروردگارت آنان را مشمول رحمت خود قرار دهد و برای همین آنان را آفرید.»

(سوره هود، آیه ۱۱۹)

متکلمان اسلامی توضیح داده‌اند که عبادت، رحمت الهی و آزمایش، همگی به یک هدف مشترک بازمی‌گردند و آن تکامل روحی انسان است (امینی، خداشناسی، ج۱، ص۱۵۷؛ انصاریان، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج۱، ص۲۴۵).

۷. آیا وجود رنج با عدل الهی منافات دارد؟
پاسخ منفی است.

عدل الهی به این معنا نیست که همه انسان‌ها شرایط یکسانی داشته باشند؛ بلکه به این معنا است که خداوند هیچ‌کس را بیش از توانش مکلف نمی‌کند و حق هیچ انسانی را ضایع نمی‌سازد.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾
«خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند.»

(سوره بقره، آیه ۲۸۶)

پس هر انسان، متناسب با امکانات، شرایط و توانایی‌های خود مورد محاسبه قرار می‌گیرد و هیچ رنجی بدون جبران الهی نخواهد ماند.

۸. شدت بلا نشانه دوری از خدا نیست
برخلاف تصور برخی، گرفتار شدن به سختی‌ها نشانه غضب الهی نیست.

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِيَاءُ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ.»
«شدیدترین بلاها برای پیامبران است، سپس کسانی که از نظر فضیلت به آنان نزدیک‌ترند.»

(الکلینی، الکافی، ج۲، ص۲۵۲)

بنابراین، گاهی هرچه مقام معنوی انسان بالاتر باشد، مسئولیت‌ها و آزمون‌های او نیز سنگین‌تر خواهد بود.

۹. دنیا، گذرگاه است نه اقامتگاه
اگر زندگی دنیا پایان همه چیز بود، وجود بسیاری از رنج‌ها قابل توجیه نبود؛ اما از نگاه اسلام، دنیا تنها مرحله‌ای کوتاه از زندگی ابدی انسان است.

بنابراین، سختی‌های محدود دنیا در برابر نعمت‌های جاودان آخرت بسیار ناچیز است و خداوند همه رنج‌های بندگان را با پاداشی کامل جبران خواهد کرد (دستغیب، ۸۲ پرسش، ج۱، ص۴۲).

نتیجه‌گیری
وجود رنج و سختی در زندگی انسان، هرگز با عدل الهی منافات ندارد؛ زیرا خداوند انسان را برای رشد، اختیار، بندگی و رسیدن به سعادت ابدی آفریده است، نه برای آسایش دائمی دنیا. رنج، ویژگی ذاتی این جهان و لازمه نظام حکیمانه آفرینش است؛ نظامی که در آن استعدادهای انسان شکوفا می‌شود، فضایل اخلاقی شکل می‌گیرد و حقیقت ایمان آشکار می‌گردد. ازاین‌رو، سختی‌ها نه نشانه بی‌عدالتی خدا، بلکه وسیله‌ای برای تکامل انسان و مقدمه‌ای برای پاداش‌های جاودان الهی هستند.

منابع
قرآن کریم: سوره بقره، آیه ۲۸۶؛ سوره بلد، آیه ۴؛ سوره ذاریات، آیه ۵۶؛ سوره هود، آیه ۱۱۹؛ سوره ملک، آیه ۲.
امینی، ابراهیم. خداشناسی. قم: مؤسسه بوستان کتاب، ج۱، صص۱۵۶–۱۵۸.
انصاریان، حسین. پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: دارالعرفان، ج۱، صص۲۴۵–۲۴۷.
دستغیب، عبدالحسین. ۸۲ پرسش. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، ج۱، ص۴۲.
مطهری، مرتضی. عدل الهی. تهران: انتشارات صدرا، مبحث «فواید بلاها و سختی‌ها».
کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. ج۲، باب «شدّة ابتلاء المؤمن»، ص۲۵۲.

مطالب بیشتر و دسترسی راحتتر درباره پاسخ به شبهات اعتقادی را در کانال ایتا «برهان تا یقین» دنبال کنید:

https://eitaa.com/borhanyaghen

شبهه ۹: اگر خداوند عادل است، چرا برخی از انسان‌ها از بدو تولد معلول، نابینا یا بیمار متولد می‌شوند؟

یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌ها درباره عدل الهی، مسئله تولد برخی انسان‌ها با معلولیت‌های جسمی یا بیماری‌های مادرزادی است. مخالفان گاهی چنین استدلال می‌کنند که اگر خداوند عادل و مهربان است، چرا اجازه می‌دهد کودکی که هیچ گناهی مرتکب نشده، نابینا، ناشنوا یا دارای معلولیت متولد شود؟

در نگاه نخست، این پرسش جدی به نظر می‌رسد؛ اما با دقت در مبانی کلام اسلامی روشن می‌شود که این مسئله نه تنها با عدل الهی منافات ندارد، بلکه در چارچوب حکمت، نظام علت و معلول و جبران اخروی قابل تبیین است.

منشأ معلولیت‌های مادرزادی؛ آیا خداوند مستقیماً آنها را ایجاد می‌کند؟
نخستین نکته آن است که اسلام جهان را بر اساس نظام اسباب و علل می‌شناسد. خداوند جهان را بر پایه قوانین ثابت آفریده و امور طبیعی از مسیر همین قوانین تحقق پیدا می‌کنند.

بنابراین بسیاری از معلولیت‌های مادرزادی نتیجه عواملی مانند:

وراثت و اختلالات ژنتیکی
بیماری‌های دوران بارداری
سوء تغذیه مادر
مصرف داروها یا مواد زیان‌آور
عوامل محیطی
یا سهل‌انگاری‌های انسانی
است، نه اینکه خداوند بدون علت، فردی را ناقص بیافریند.

علامه ابراهیم امینی می‌نویسد:

خداوند به این کودکان «وجود ناقص» نداده است؛ بلکه وجود را افاضه کرده و نقص از قابلیت ماده و شرایط طبیعی ناشی شده است، نه از فاعل آفرینش.
منبع: امینی، خداشناسی، ج۱، ص۱۵۶.

عدل الهی با نظام علت و معلول منافات ندارد
گاهی تصور می‌شود عدالت اقتضا می‌کند خداوند هر بار که احتمال معلولیت وجود دارد، قوانین طبیعت را متوقف کند.

اما چنین انتظاری به معنای از بین رفتن نظام حکیمانه عالم است.

اگر قرار باشد هر جا احتمال آسیب وجود دارد، قوانین ژنتیک، پزشکی، شیمی یا زیست‌شناسی تعطیل شوند، دیگر جهان دارای نظم نخواهد بود.

از نگاه متکلمان شیعه، قدرت الهی به محالات تعلق نمی‌گیرد و نقض دائمی نظام علیت، برخلاف حکمت الهی است.

منبع: امینی، خداشناسی، ج۱، ص۱۵۶.

آیا معلولیت با عدل الهی ناسازگار است؟
پاسخ منفی است.

عدل الهی به معنای برابری ظاهری انسان‌ها نیست.

خداوند هیچ‌گاه وعده نداده است که همه انسان‌ها از نظر:

سلامتی
ثروت
استعداد
خانواده
زیبایی
یا طول عمر
کاملاً یکسان باشند.

عدل الهی یعنی:

هر انسانی متناسب با امکانات، ظرفیت‌ها و شرایط خودش مورد تکلیف و حسابرسی قرار گیرد.
به همین دلیل قرآن کریم می‌فرماید:

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا
«خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند.»

(بقره، ۲۸۶)

و درباره افراد دارای ناتوانی می‌فرماید:

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَىٰ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ
«بر نابینا، لنگ و بیمار تکلیف دشوارى نیست.»

(فتح، ۱۷)

بنابراین کسی که امکانات کمتری دارد، مسئولیت کمتری نیز خواهد داشت.

معلولیت؛ میدان امتحان الهی
قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ
«قطعاً شما را با ترس، گرسنگى، کاهش اموال، جان‌ها و محصولات آزمایش مى‌کنیم و صابران را بشارت ده.»

(بقره، ۱۵۵)

معلولیت نیز یکی از عرصه‌های امتحان الهی است؛ هم برای خود فرد، هم برای خانواده و هم برای جامعه.

حکمت‌های وجود معلولیت
در روایات و آثار کلامی، حکمت‌های متعددی برای این مسئله بیان شده است.

۱. زمینه‌ساز رشد معنوی
بسیاری از سختی‌ها باعث شکوفایی ایمان، صبر و توکل انسان می‌شوند.

مرحوم شهید دستغیب نقل می‌کند که امام باقر علیه‌السلام به ابوبصیر (که نابینا بود) فرمود اگر میان بینایی همراه با سختی‌های قیامت و نابینایی همراه با بهشت بدون حساب مخیر باشی، کدام را انتخاب می‌کنی؟

ابوبصیر نابینایی را برگزید.

منبع: دستغیب، ۸۲ پرسش، ج۱، ص۴۲.

۲. جبران کامل در آخرت
اسلام نگاه خود را تنها به زندگی دنیا محدود نمی‌کند.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:

اهل بلا در قیامت آرزو می‌کنند که ای کاش گرفتاری‌های بیشتری در دنیا داشتند؛ زیرا پاداش عظیمی برای آنان آماده شده است.
منبع: رصاص، مصباح العلوم، ج۱، ص۴۵.

بنابراین آنچه در دنیا محرومیت به نظر می‌رسد، در آخرت با پاداشی بسیار فراتر جبران خواهد شد.

۳. تخفیف در تکالیف
یکی از جلوه‌های عدل الهی آن است که افراد معلول همانند دیگران مکلف نیستند.

هر مقدار توان کمتر باشد، مسئولیت نیز کمتر خواهد بود.

این دقیقاً همان معنای عدالت است.

مسئولیت والدین و جامعه
اسلام بخشی از معلولیت‌ها را نتیجه بی‌توجهی انسان‌ها می‌داند.

رعایت نکردن اصول:

تغذیه دوران بارداری
بهداشت
پیشگیری پزشکی
ازدواج‌های پرخطر
و برخی رفتارهای نادرست
می‌تواند زمینه بسیاری از معلولیت‌ها را فراهم کند.

ازاین‌رو اسلام علاوه بر بیان علل طبیعی، والدین را به رعایت دقیق وظایف خود سفارش کرده است.

از سوی دیگر، جامعه اسلامی نیز موظف است از افراد دارای معلولیت حمایت کند؛ زیرا کمک به آنان بخشی از تحقق عدالت اجتماعی است.

منبع: انصاریان، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج۱، ص۲۴۵ تا ۲۴۷.

پاسخ نهایی شبهه
با توجه به آنچه گفته شد، روشن می‌شود که تولد کودکان دارای معلولیت با عدل الهی منافاتی ندارد؛ زیرا:

معلولیت‌ها غالباً نتیجه نظام طبیعی علت و معلول هستند.
خداوند جهان را بر پایه قوانین حکیمانه اداره می‌کند.
مسئولیت هر انسان متناسب با توانایی اوست.
سختی‌های بی‌گناهان در آخرت به بهترین شکل جبران می‌شود.
این تفاوت‌ها زمینه امتحان، رشد و تکامل انسان‌هاست.
جامعه نیز در برابر این افراد مسئولیت اخلاقی و دینی دارد.
بنابراین عدالت الهی تنها در سلامت جسم یا برابری ظاهری انسان‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در تناسب میان امکانات، تکالیف، پاداش‌ها و جبران نهایی در آخرت معنا پیدا می‌کند.

نتیجه‌گیری
از منظر کلام شیعه، وجود افراد دارای معلولیت نه نشانه بی‌عدالتی خداوند است و نه تبعیض در آفرینش؛ بلکه نتیجه نظام حکیمانه جهان، عوامل طبیعی و امتحان الهی است و خداوند در آخرت همه محرومیت‌های ناخواسته را به کامل‌ترین وجه جبران خواهد کرد.

منابع
امینی، ابراهیم. خداشناسی. قم: مؤسسه بوستان کتاب، ج۱، ص۱۵۶–۱۵۸.
انصاریان، حسین. پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: دارالعرفان، ج۱، ص۲۴۵–۲۴۷.
دستغیب، عبدالحسین. ۸۲ پرسش. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج۱، ص۴۲.
رصاص، احمد بن حسن. مصباح العلوم فی معرفة الحی القیوم. یمن: مکتبة مرکز بدر العلمی والثقافی، ج۱، ص۴۵.
سبحانی، جعفر. پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
قرآن کریم: سوره بقره، آیات ۱۵۵ و ۲۸۶؛ سوره فتح، آیه ۱۷.

مطالب بیشتر درباره پاسخ به شبهات اعتقادی را در کانال ایتا «برهان تا یقین» دنبال کنید:

https://eitaa.com/borhanyaghen